कविता–चिन्तन
– पञ्च विस्मृत
✍ Pancha Vismrit
कविता–चिन्तन : एक
के तपाइँले आफूले पढ्न चाहेकै जस्तो कविता कतै पढ्न पाउनु भएको छ ?
केही कविलाई कवि भएर पनि स्वयम् कविताको मृत्युको घोषणा गर्न हतार छ । तर तिनै कवि विभिन्न कवि गोष्ठीहरुमा दौडिरहेका पनि देखिन्छन् । हो, कविता कम पढिन्छ । तर धेरै मान्छेलाई कवि बन्ने रहर छ । आम मान्छे जीवनमा एक पल्ट कविताका नाममा दुई शब्द कोर्न खोज्छ । शोसल मीडियाको दुनियाँ कविताबिना अपूरै देखिन्छ । वास्तवमा कवितालाई मान्छेले समयको यस बदलिँदो रुपमा पनि काखी च्याप्न छोडेको छैन । पुस्तकमा सीमित कविता इन्टरनेटमा निःशुल्क पढ्न पाइन्छ आजकल । कविताका बारेमा लेखिएका लाखौँ लेख रचना इन्टरनेटमा छन् । पुस्तकको रुपमा पनि कविताका किताब नै सबै बढी प्रकाशित हुन्छन् ।
तर के तपाइँले आफूले पढ्न चाहेकै जस्तो कविता कतै पढ्न पाउनु भएको छ ? यस पङ्क्तिकारले कमै पाएको छ । स्वयम्ले लेखेका कविता केही वर्षपछि फर्केर हेर्दा अकविता लाग्ने गर्छन् । यो यस पङ्क्तिकार व्यक्तिगत अनुभव हो । किन यस्तो भइरहेको छ ? वस्तुतः सिकाइको विभिन्न चरणहरु पार गर्दै जाँदा यो कुराको अनुभव हुने गर्दछ । यस प्रक्रियामा कविताका विभिन्न पक्षहरु चेतनामा आउने गर्दछन् । निश्चित मापदण्डहरु देखिन आउँछन् । कसैले निश्चित मापदण्ड हुँदैन भनेर भने पनि सर्वसम्मत मापदण्ड हुन्छ नै भन्ने कुरामा सहमति जनाउन करै लाग्दछ । निश्चित हुँदैन, किनभने कविता ईश्वरीय देन हैन । प्राकृतिक हैन । यो त मानवनिर्मित अभिव्यक्तिको एक माध्यम मात्र हो— मान्छेले बौद्धिक मनोरन्जनको रुपमा निर्माण गरेको ।
र, त्यसरी बनेको मापदण्ड कविको चेतनाको अर्को चरणमा पुग्दा भत्किएर जानसक्छ । त्यसो हुनु जरुरी पनि छ । यस प्रक्रियालाई पाठकको चेतनाको चरणको रुपमा लिनु पर्दछ । र, कविताको स्तर पाठकको कविताप्रतिको चेतनाले निर्धारण गर्दछ ।
समयका विभिन्न काल खण्डहरुमा उदय भएका सर्जक र तिनका कृति सोही समयसीमामा राखेर समीक्षा गरिनु पाठकीय चेतनालाई खुट्टयाउनु हो । हिजो पढेको कृति, हिजो सुनेको सङ्गीत, हिजो हेरेको चलचित्रले आज ऐतिहासिक महत्त्व त राख्ला, तर आजको चेतनाले समीक्षा गर्न सकिन्न । यदि त्यसो गरे त्यो एक धृष्टता मात्र हुनजान्छ । समयको वहावसँगै प्रविधि, प्राविधिक पक्ष र मान्छेको चेतनामा परिवर्तन हुँदैजान्छ । लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा जुन शैलीमा कविता लेख्थे, आज त्यो छैन । लाइन ब्रेकको प्रयोग भएका उनका कविता आज पढ्दा पुरानो शैलीको आभाष हुन्छ । चलचित्रको कुरा गर्ने हो भने हिन्दी चलचित्र सोलेलाई आज हेर्दा प्राविधिक रुपमा धेरै पछि देख्न सकिएला, तर त्यो समयको सोले ऐतिहासिक सफलताको चलचित्र थियो । अतः आजको चेतनाले समीक्षा गर्न खोज्दा विगतका महान सिर्जनाहरु, कृतिहरु खोटपूर्ण लाग्न सक्छन् ।
आजका कवितामा चेतनशील पाठकले खोज्ने तत्त्व भनेको भाषिक विशिष्टता हो । बिम्ब र प्रतीक हो । विचार र शिल्पको सम्यक् संयोजन हो । समसामयिकता हो ।
तर केही कविमा कविताप्रतिको गलत बुझाइ छ । ती कवितालाई वैचारिक अभिव्यक्तिको नाममा सीधै अभिव्यक्त गर्दछन् । त्यसले कविताको प्राणलाई मार्ने काम गर्छ । वास्तवमा कविताको आफ्नै भाषा छ । त्यो भाषालाई कलात्मक बनाउन सकिएन भने कविताका पाठकलाई सन्तुष्टि मिल्दैन । वस्तुतः कविता भनेको कला हो । कविता एक आर्ट हो । यसलाई खोक्रो विचार, सस्तो भावुकताको अभिव्यक्ति या भद्दा आक्रोषमै सीमित रहन दिनु हुन्न ।
आर्ट अर्थात् कला, अर्थात् शिल्पविद्या, अर्थात् छल । हाम्रै अथवा हाम्रै वरपरका क्रियाकलापहरूको नक्कल गरेर नृत्यका विभिन्न स्टेपहरु बनाइन्छन् । यो एक छल भयो । त्यही छललाई जब नृत्यकारले आफ्नो खुबीको प्रयोग गरेर दर्शकसामु पुर्याउँछ त्यो कला बन्दछ । त्यही छलको नियमलाई कवितामा पनि प्रयोग गरिनु पर्छ, गरिन आवश्यक छ ।
त्यही चेतनाले कविता लेख्न आवश्यक छ ।
कविता–चिन्तन : दुई
माथि भनियो कविताको आफ्नै भाषा हुन्छ । जुन कोमल हुन्छ । आगो ओकलेको भए पनि त्यो कोमल नै हुन्छ । एउटा पर्वतको उदाहरण लिनोस्, पर्वत नै भएपनि तर हिँड्न सजिलो होस् ! सजिलै चढ्न सकियोस् त्यो कविताको पर्वत । र, फर्किँदा केही बोधहरु लिएर फर्किन सकियोस् ।
नकरात्मकता जहाँतहीँ छ । सडक फुटपाथ, चिया पसलदेखि सदनसम्म । तर कवि तिनलाई प्रस्तुत गर्न योग्य (प्रिजेन्टेबल) बनाउँछ ।
आजकल केही कवि भन्छन्, “कविता भन्ने कुरा राम्रो नराम्रो भन्ने हुन्न, अथवा कवितालाई यसरी नै लेख्नुपर्छ भन्ने हुन्न ।” यसो भन्नु कविताको धरातलमा उभिएर गैरजिम्मेवारीपूर्ण बोली बोल्नु हो । कविताको मापदण्डको कुरा माथि पनि आयो । कविताको उत्कृष्टता जहिल्यै पनि पाठकको चेतनामा निर्भर हुने गर्दछ, माथि नै भनियो । कवितामा डुबेको मान्छे जहिल्यै कवितामा भाषिक विशिष्टताको खोजी गर्दछ । प्राविधिक त्रुटिलाई परै देख्दछ । अथवा प्राविधिक त्रुटि भएका कविता उसलाई पच्दैपच्दैन । बिम्ब र प्रतीकको प्रयोग खोज्दछ । कविले जे भन्न चाहेको हो त्यस कुरालाई सामान्य भाषा भन्दा अलि अगाडि बढेर भनेको होस्, चाहन्छ । विचार र शिल्पको तालमेल नमिलेको कवितालाई ऊ अकविता मान्दछ । किनभने उसको काव्यिक चेतना उच्च स्तरको छ । ऊ कविताको असल पाठक हो । स्वाभाविक रुपमा कुनै पनि कुराको मूल्याङ्कन गर्ने व्यक्ति सम्बन्धित विषयको ज्ञाता हुनै पर्दछ । नत्र त सबै मान्छे पण्डित भइहाल्थे ।
कविता–चिन्तन : तीन
हाम्रो मानसिकता र हाम्रो समग्र बुझाइमा एक पल्ट प्रकाशित भइसकेको कविता पुर्नप्रकाशन गर्न हुँदैन । साहित्यिक सँगालो होस् चाहे साहित्यिक पत्रिका, सबैले अप्रकाशित कविता नै खोज्छन् । यही पङ्क्तिकारले नै पनि एक पल्ट पूर्णप्रकाश नेपाल यात्रीको प्रकाशित भइसकेको कविता पुनः मधुपर्कमा प्रकाशित भएर आएको देख्दा झोक्किएर पाठक प्रतिक्रिया लेखेको थियो ।
तर किन यस्तो भइरहेको छ ? कि त्यसो गरिनु कविताको अवमूल्यन गर्नु हो ? या सम्बन्धित सँगालो या पत्रिकाको अवमूल्यन गर्नु हो ? पढिसकेको कविता पाठकले पुनः पढ्दैनन् भन्ने हो कि ? अथवा पुर्नप्रकाशन गर्नु कि अपराध नै हो ? यदि अन्य सर्जकलाई स्थान दिन प्रकाशित भइसकेका कवितालाई पन्छाउने गरिएको हो भने त नेपालका राष्ट्रिय साहित्यिक पत्रिकाले एउटै सर्जकका रचनाहरु बारम्बार प्रकाशित गरिदिएर वरिष्ठताको सूचीमा चढाउने काम गरेको सर्वविदितै छ ।
अब एउटा कुरा विचारौँ न, एउटै एफएम या रेडियो स्टेशनबाट कतिपल्ट बजाइन्छ एउटै गीत ? एकै पल्टमा मन नछोए पनि सुन्दा सुन्दा मनमा बसेका छैनन् र कैयन् गीत ? तर कविताको त्यो सौभाग्य छैन । कविताको त्यो अवस्था छैन - देवकोटाको ‘पागल’, काइँलाको ‘मातेको मान्छेको भाषण : मध्यरातपछिको सडकसित’, कृष्णभूषण बलको ‘काठमाण्डू एक्लैले काठमाण्डू बोक्न सक्दैन’, कुन्ता शर्माको ‘पोथी बास्नु हुँदैन’, विवश पोखरेलको ‘बग्दै बग्दै जाने छोरासँग’, श्रवण मुकारुङको ‘बिसे नगर्चीको बयान’ र नीरा शर्माको ‘बा’ आदिलाई छोडिदिने हो भने । यी माथिका कविताहरूको पुनर्प्रकाशन गर्न भने मीडियाहरू खासै हिचकिचाउँदैनन् कि भन्ने लाग्छ । यस कुराको आधार भनेको गीत सङ्गीत जस्तै यिनलाई कैयन् पटक प्रकाशित गरिएको पाइनु हो ।
हाम्रो ‘टेकन फर ग्रन्टेड’ टाइपको सोच र कविताको विकाशमा लागेको तथाकथित प्रकाशकहरुबाट उल्टै कविताको हत्या त भइरहेको छैन ?
१७ जनवरी, २०१९, केएसए
You might also like:
४, मेरो आँखामा ‘प्रभास’को प्रथम कविता
३, के यो कविताको फाँटमा भ्रमको खेती होइन ?
२, कवितामा लाइनब्रेक भनेको के हो ?
१, हजार शैली कविताका
✍ Pancha Vismrit
के तपाइँले आफूले पढ्न चाहेकै जस्तो कविता कतै पढ्न पाउनु भएको छ ?
केही कविलाई कवि भएर पनि स्वयम् कविताको मृत्युको घोषणा गर्न हतार छ । तर तिनै कवि विभिन्न कवि गोष्ठीहरुमा दौडिरहेका पनि देखिन्छन् । हो, कविता कम पढिन्छ । तर धेरै मान्छेलाई कवि बन्ने रहर छ । आम मान्छे जीवनमा एक पल्ट कविताका नाममा दुई शब्द कोर्न खोज्छ । शोसल मीडियाको दुनियाँ कविताबिना अपूरै देखिन्छ । वास्तवमा कवितालाई मान्छेले समयको यस बदलिँदो रुपमा पनि काखी च्याप्न छोडेको छैन । पुस्तकमा सीमित कविता इन्टरनेटमा निःशुल्क पढ्न पाइन्छ आजकल । कविताका बारेमा लेखिएका लाखौँ लेख रचना इन्टरनेटमा छन् । पुस्तकको रुपमा पनि कविताका किताब नै सबै बढी प्रकाशित हुन्छन् ।
तर के तपाइँले आफूले पढ्न चाहेकै जस्तो कविता कतै पढ्न पाउनु भएको छ ? यस पङ्क्तिकारले कमै पाएको छ । स्वयम्ले लेखेका कविता केही वर्षपछि फर्केर हेर्दा अकविता लाग्ने गर्छन् । यो यस पङ्क्तिकार व्यक्तिगत अनुभव हो । किन यस्तो भइरहेको छ ? वस्तुतः सिकाइको विभिन्न चरणहरु पार गर्दै जाँदा यो कुराको अनुभव हुने गर्दछ । यस प्रक्रियामा कविताका विभिन्न पक्षहरु चेतनामा आउने गर्दछन् । निश्चित मापदण्डहरु देखिन आउँछन् । कसैले निश्चित मापदण्ड हुँदैन भनेर भने पनि सर्वसम्मत मापदण्ड हुन्छ नै भन्ने कुरामा सहमति जनाउन करै लाग्दछ । निश्चित हुँदैन, किनभने कविता ईश्वरीय देन हैन । प्राकृतिक हैन । यो त मानवनिर्मित अभिव्यक्तिको एक माध्यम मात्र हो— मान्छेले बौद्धिक मनोरन्जनको रुपमा निर्माण गरेको ।
र, त्यसरी बनेको मापदण्ड कविको चेतनाको अर्को चरणमा पुग्दा भत्किएर जानसक्छ । त्यसो हुनु जरुरी पनि छ । यस प्रक्रियालाई पाठकको चेतनाको चरणको रुपमा लिनु पर्दछ । र, कविताको स्तर पाठकको कविताप्रतिको चेतनाले निर्धारण गर्दछ ।
समयका विभिन्न काल खण्डहरुमा उदय भएका सर्जक र तिनका कृति सोही समयसीमामा राखेर समीक्षा गरिनु पाठकीय चेतनालाई खुट्टयाउनु हो । हिजो पढेको कृति, हिजो सुनेको सङ्गीत, हिजो हेरेको चलचित्रले आज ऐतिहासिक महत्त्व त राख्ला, तर आजको चेतनाले समीक्षा गर्न सकिन्न । यदि त्यसो गरे त्यो एक धृष्टता मात्र हुनजान्छ । समयको वहावसँगै प्रविधि, प्राविधिक पक्ष र मान्छेको चेतनामा परिवर्तन हुँदैजान्छ । लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा जुन शैलीमा कविता लेख्थे, आज त्यो छैन । लाइन ब्रेकको प्रयोग भएका उनका कविता आज पढ्दा पुरानो शैलीको आभाष हुन्छ । चलचित्रको कुरा गर्ने हो भने हिन्दी चलचित्र सोलेलाई आज हेर्दा प्राविधिक रुपमा धेरै पछि देख्न सकिएला, तर त्यो समयको सोले ऐतिहासिक सफलताको चलचित्र थियो । अतः आजको चेतनाले समीक्षा गर्न खोज्दा विगतका महान सिर्जनाहरु, कृतिहरु खोटपूर्ण लाग्न सक्छन् ।
आजका कवितामा चेतनशील पाठकले खोज्ने तत्त्व भनेको भाषिक विशिष्टता हो । बिम्ब र प्रतीक हो । विचार र शिल्पको सम्यक् संयोजन हो । समसामयिकता हो ।
तर केही कविमा कविताप्रतिको गलत बुझाइ छ । ती कवितालाई वैचारिक अभिव्यक्तिको नाममा सीधै अभिव्यक्त गर्दछन् । त्यसले कविताको प्राणलाई मार्ने काम गर्छ । वास्तवमा कविताको आफ्नै भाषा छ । त्यो भाषालाई कलात्मक बनाउन सकिएन भने कविताका पाठकलाई सन्तुष्टि मिल्दैन । वस्तुतः कविता भनेको कला हो । कविता एक आर्ट हो । यसलाई खोक्रो विचार, सस्तो भावुकताको अभिव्यक्ति या भद्दा आक्रोषमै सीमित रहन दिनु हुन्न ।
आर्ट अर्थात् कला, अर्थात् शिल्पविद्या, अर्थात् छल । हाम्रै अथवा हाम्रै वरपरका क्रियाकलापहरूको नक्कल गरेर नृत्यका विभिन्न स्टेपहरु बनाइन्छन् । यो एक छल भयो । त्यही छललाई जब नृत्यकारले आफ्नो खुबीको प्रयोग गरेर दर्शकसामु पुर्याउँछ त्यो कला बन्दछ । त्यही छलको नियमलाई कवितामा पनि प्रयोग गरिनु पर्छ, गरिन आवश्यक छ ।
त्यही चेतनाले कविता लेख्न आवश्यक छ ।
कविता–चिन्तन : दुई
माथि भनियो कविताको आफ्नै भाषा हुन्छ । जुन कोमल हुन्छ । आगो ओकलेको भए पनि त्यो कोमल नै हुन्छ । एउटा पर्वतको उदाहरण लिनोस्, पर्वत नै भएपनि तर हिँड्न सजिलो होस् ! सजिलै चढ्न सकियोस् त्यो कविताको पर्वत । र, फर्किँदा केही बोधहरु लिएर फर्किन सकियोस् ।
नकरात्मकता जहाँतहीँ छ । सडक फुटपाथ, चिया पसलदेखि सदनसम्म । तर कवि तिनलाई प्रस्तुत गर्न योग्य (प्रिजेन्टेबल) बनाउँछ ।
आजकल केही कवि भन्छन्, “कविता भन्ने कुरा राम्रो नराम्रो भन्ने हुन्न, अथवा कवितालाई यसरी नै लेख्नुपर्छ भन्ने हुन्न ।” यसो भन्नु कविताको धरातलमा उभिएर गैरजिम्मेवारीपूर्ण बोली बोल्नु हो । कविताको मापदण्डको कुरा माथि पनि आयो । कविताको उत्कृष्टता जहिल्यै पनि पाठकको चेतनामा निर्भर हुने गर्दछ, माथि नै भनियो । कवितामा डुबेको मान्छे जहिल्यै कवितामा भाषिक विशिष्टताको खोजी गर्दछ । प्राविधिक त्रुटिलाई परै देख्दछ । अथवा प्राविधिक त्रुटि भएका कविता उसलाई पच्दैपच्दैन । बिम्ब र प्रतीकको प्रयोग खोज्दछ । कविले जे भन्न चाहेको हो त्यस कुरालाई सामान्य भाषा भन्दा अलि अगाडि बढेर भनेको होस्, चाहन्छ । विचार र शिल्पको तालमेल नमिलेको कवितालाई ऊ अकविता मान्दछ । किनभने उसको काव्यिक चेतना उच्च स्तरको छ । ऊ कविताको असल पाठक हो । स्वाभाविक रुपमा कुनै पनि कुराको मूल्याङ्कन गर्ने व्यक्ति सम्बन्धित विषयको ज्ञाता हुनै पर्दछ । नत्र त सबै मान्छे पण्डित भइहाल्थे ।
कविता–चिन्तन : तीन
हाम्रो मानसिकता र हाम्रो समग्र बुझाइमा एक पल्ट प्रकाशित भइसकेको कविता पुर्नप्रकाशन गर्न हुँदैन । साहित्यिक सँगालो होस् चाहे साहित्यिक पत्रिका, सबैले अप्रकाशित कविता नै खोज्छन् । यही पङ्क्तिकारले नै पनि एक पल्ट पूर्णप्रकाश नेपाल यात्रीको प्रकाशित भइसकेको कविता पुनः मधुपर्कमा प्रकाशित भएर आएको देख्दा झोक्किएर पाठक प्रतिक्रिया लेखेको थियो ।
तर किन यस्तो भइरहेको छ ? कि त्यसो गरिनु कविताको अवमूल्यन गर्नु हो ? या सम्बन्धित सँगालो या पत्रिकाको अवमूल्यन गर्नु हो ? पढिसकेको कविता पाठकले पुनः पढ्दैनन् भन्ने हो कि ? अथवा पुर्नप्रकाशन गर्नु कि अपराध नै हो ? यदि अन्य सर्जकलाई स्थान दिन प्रकाशित भइसकेका कवितालाई पन्छाउने गरिएको हो भने त नेपालका राष्ट्रिय साहित्यिक पत्रिकाले एउटै सर्जकका रचनाहरु बारम्बार प्रकाशित गरिदिएर वरिष्ठताको सूचीमा चढाउने काम गरेको सर्वविदितै छ ।
अब एउटा कुरा विचारौँ न, एउटै एफएम या रेडियो स्टेशनबाट कतिपल्ट बजाइन्छ एउटै गीत ? एकै पल्टमा मन नछोए पनि सुन्दा सुन्दा मनमा बसेका छैनन् र कैयन् गीत ? तर कविताको त्यो सौभाग्य छैन । कविताको त्यो अवस्था छैन - देवकोटाको ‘पागल’, काइँलाको ‘मातेको मान्छेको भाषण : मध्यरातपछिको सडकसित’, कृष्णभूषण बलको ‘काठमाण्डू एक्लैले काठमाण्डू बोक्न सक्दैन’, कुन्ता शर्माको ‘पोथी बास्नु हुँदैन’, विवश पोखरेलको ‘बग्दै बग्दै जाने छोरासँग’, श्रवण मुकारुङको ‘बिसे नगर्चीको बयान’ र नीरा शर्माको ‘बा’ आदिलाई छोडिदिने हो भने । यी माथिका कविताहरूको पुनर्प्रकाशन गर्न भने मीडियाहरू खासै हिचकिचाउँदैनन् कि भन्ने लाग्छ । यस कुराको आधार भनेको गीत सङ्गीत जस्तै यिनलाई कैयन् पटक प्रकाशित गरिएको पाइनु हो ।
हाम्रो ‘टेकन फर ग्रन्टेड’ टाइपको सोच र कविताको विकाशमा लागेको तथाकथित प्रकाशकहरुबाट उल्टै कविताको हत्या त भइरहेको छैन ?
१७ जनवरी, २०१९, केएसए
प्रकाशित : शब्दाङ्कुर मासिक, २०९ फागुन अङ्क, २०७५
You might also like:
४, मेरो आँखामा ‘प्रभास’को प्रथम कविता
३, के यो कविताको फाँटमा भ्रमको खेती होइन ?
२, कवितामा लाइनब्रेक भनेको के हो ?
१, हजार शैली कविताका
Comments
Post a Comment